Just in time: dostawy na czas i ryzyka tej metody
Just in time to metoda, w której materiały docierają dokładnie wtedy, gdy są potrzebne. Zapasy maleją, ale rośnie wrażliwość na każde opóźnienie.
Just in time (JIT) to metoda organizacji dostaw i produkcji, w której materiał trafia na stanowisko w chwili, gdy jest potrzebny, a nie wcześniej. Dzięki temu firma trzyma niewielkie zapasy i nie zamraża pieniędzy w magazynie. Cena za to jest wysoka: gdy jedna dostawa się spóźni, staje linia albo nie da się zrealizować zamówienia. Poniżej wyjaśniamy, jak JIT działa, co musi być spełnione, żeby się sprawdził, i gdzie leżą jego granice.
Na czym polega metoda JIT
Metoda wywodzi się z japońskiego przemysłu motoryzacyjnego, gdzie stała się częścią systemu produkcyjnego Toyoty. Podstawowa zasada jest prosta: produkuje się i zamawia tylko tyle, ile wynika z rzeczywistego popytu. Zamiast budować zapas na zapas, firma ściąga materiały z poprzedniego ogniwa dopiero wtedy, gdy następne ich potrzebuje. To tak zwany system ssący, w odróżnieniu od systemu pchającego, w którym produkcja idzie według prognozy.
W praktyce oznacza to częste, małe dostawy, krótkie cykle zamówień i dokładne ustalenie godzin przyjęcia towaru. Często stosuje się karty kanban, czyli sygnały zużycia, które uruchamiają kolejną dostawę. Metoda jest mocno związana z filozofią lean, w której każda nadwyżka zapasu traktowana jest jako marnotrawstwo.
Warunki, w których JIT działa
Dostawa na czas wymaga stabilnych i przewidywalnych warunków. Bez nich oszczędności z mniejszych zapasów szybko znikają w kosztach awarii i przestojów.
- stabilny, możliwy do przewidzenia popyt albo odbiorca, który zamawia z dużym wyprzedzeniem,
- niezawodni dostawcy z krótkim i powtarzalnym czasem realizacji,
- krótka droga transportu, najlepiej kilka godzin jazdy,
- dokładne dane o stanie zapasów i zużyciu, aktualizowane na bieżąco,
- dobra współpraca z dostawcą, w tym wymiana planów produkcji.
Dlatego dostawcy pracujący w JIT często lokują się blisko odbiorcy. Zdarza się nawet, że magazyn dostawcy stoi przy samym zakładzie klienta. Wybór partnerów zasługuje na osobną analizę, o czym piszemy w tekście o ocenie dostawców.
Zalety i wady w zestawieniu
| Obszar | Zaleta JIT | Ryzyko JIT |
|---|---|---|
| Zapasy | mniejsza wartość zamrożona w magazynie | brak bufora na opóźnienia i braki jakościowe |
| Powierzchnia | mniejszy magazyn, niższy koszt składowania | potrzeba precyzyjnie zaplanowanych ramp i okien dostaw |
| Jakość | wady wychodzą szybko, bo nie ma zapasu do ukrycia błędów | jedna wadliwa partia zatrzymuje produkcję |
| Koszty transportu | mniej kapitału w towarze | więcej małych, droższych przewozów |
| Elastyczność | szybsza zmiana asortymentu | mała odporność na nagłe skoki popytu |
Ryzyka i jak je ograniczać
Największe ryzyko to uzależnienie od jednego ogniwa. Wystarczy zamknięta droga, strajk, awaria u dostawcy albo kontrola graniczna, żeby dostawa nie dotarła. Przy małym zapasie każdy dzień opóźnienia oznacza dzień przestoju, a przestój linii kosztuje zwykle więcej niż lata oszczędności na magazynowaniu.
Zapas bezpieczeństwa nie przeczy JIT
Większość firm nie stosuje czystego JIT. Trzyma niewielki zapas bezpieczeństwa dla pozycji krytycznych, a na pozostałych stosuje dostawy na czas. Rozsądny kompromis zaczyna się od podziału asortymentu, na przykład według analizy ABC i XYZ.
Do typowych sposobów ograniczania ryzyka należą: drugi dostawca dla pozycji krytycznych, umowy z karami za niedotrzymanie terminu, śledzenie przesyłek w czasie rzeczywistym oraz plan awaryjny na wypadek zakłóceń. Ogólny obraz zagrożeń opisujemy w artykule o ryzykach w łańcuchu dostaw.
JIT a efekt byka i wahania popytu
Przy małych zapasach błędne prognozy uderzają mocniej. Gdy odbiorca zmienia plan o kilka procent, dostawca musi to wchłonąć w kilka dni. W dłuższym łańcuchu takie zmiany narastają i prowadzą do zjawiska opisanego w tekście o efekcie byka. Dlatego JIT idzie w parze z dobrym planowaniem i przejrzystą wymianą danych między ogniwami.
JIT w handlu i e-commerce
Poza produkcją zasadę dostaw na czas stosują sieci handlowe i sklepy internetowe, choć w łagodniejszej formie. Towar o dużej rotacji jest uzupełniany kilka razy w tygodniu małymi partiami, często przez cross docking, czyli przeładunek bez składowania. Wymaga to zgrania godzin dostaw z planem pracy magazynu: spóźniona naczepa blokuje rampę i spiętrza kolejne przyjęcia. Przy asortymencie sezonowym bywa odwrotnie, bo producent nie jest w stanie dostarczać na bieżąco i trzeba kupić z wyprzedzeniem.
Dobrym testem jest pytanie, ile dni sprzedaży pokrywa zapas i ile dni trwa najdłuższe realne opóźnienie dostawy. Jeśli zapas jest krótszy od opóźnienia, ryzyko braku jest wysokie, a decyzję o skróceniu zapasu trzeba poprzeć dodatkowym zabezpieczeniem.
Czy JIT jest dla Twojej firmy
Metoda najlepiej sprawdza się w produkcji seryjnej z powtarzalnym zapotrzebowaniem, na przykład w montażu, gdzie komponenty są znane z góry. Gorzej radzi sobie tam, gdzie popyt jest sezonowy, dostawcy są odlegli albo towar pochodzi z importu z długim czasem transportu. W handlu i e-commerce zwykle wybiera się model mieszany: szybko rotujące pozycje uzupełniane często i w małych partiach, wolno rotujące trzymane z zapasem.
Zanim wdrożysz JIT, sprawdź listę kontrolną:
- Policz, ile kosztuje godzina przestoju i porównaj z oszczędnością na zapasach.
- Zmierz terminowość dostaw u kluczowych dostawców z ostatnich miesięcy.
- Wskaż pozycje, których brak zatrzymuje produkcję lub sprzedaż, i dla nich ustal zapas minimalny.
- Ustal z dostawcami okna dostaw, sposób informowania o opóźnieniach i zasady reklamacji.
- Wdrażaj stopniowo, zaczynając od kilku pozycji o stabilnym zużyciu.
Czytaj dalej
Efekt byka w łańcuchu dostaw: skąd się bierze i jak go tłumić
Efekt byka sprawia, że niewielkie wahania sprzedaży w sklepie zamieniają się u producenta w duże skoki zamówień. Wyjaśniamy, skąd się bierze i co z nim zrobić.
Łańcuch dostaw: co to jest i z jakich ogniw się składa
Łańcuch dostaw to sieć firm i działań, dzięki którym towar trafia od surowca do klienta. Oto jego ogniwa, przepływy i podstawowe pojęcia.
Nearshoring: co to jest i jak zmienia łańcuch dostaw
Nearshoring przybliża produkcję i dostawców do odbiorcy. Porównujemy go z offshoringiem i pokazujemy, co zmienia w transporcie, zapasach i ryzyku.


