Łańcuch dostaw

Just in time: dostawy na czas i ryzyka tej metody

Just in time to metoda, w której materiały docierają dokładnie wtedy, gdy są potrzebne. Zapasy maleją, ale rośnie wrażliwość na każde opóźnienie.

Redakcja Centrum Logistyki4 min czytania

Ciężarówka rozładowuje palety przy rampie hali produkcyjnej tuż przed ich użyciem na linii

Just in time (JIT) to metoda organizacji dostaw i produkcji, w której materiał trafia na stanowisko w chwili, gdy jest potrzebny, a nie wcześniej. Dzięki temu firma trzyma niewielkie zapasy i nie zamraża pieniędzy w magazynie. Cena za to jest wysoka: gdy jedna dostawa się spóźni, staje linia albo nie da się zrealizować zamówienia. Poniżej wyjaśniamy, jak JIT działa, co musi być spełnione, żeby się sprawdził, i gdzie leżą jego granice.

Na czym polega metoda JIT

Metoda wywodzi się z japońskiego przemysłu motoryzacyjnego, gdzie stała się częścią systemu produkcyjnego Toyoty. Podstawowa zasada jest prosta: produkuje się i zamawia tylko tyle, ile wynika z rzeczywistego popytu. Zamiast budować zapas na zapas, firma ściąga materiały z poprzedniego ogniwa dopiero wtedy, gdy następne ich potrzebuje. To tak zwany system ssący, w odróżnieniu od systemu pchającego, w którym produkcja idzie według prognozy.

W praktyce oznacza to częste, małe dostawy, krótkie cykle zamówień i dokładne ustalenie godzin przyjęcia towaru. Często stosuje się karty kanban, czyli sygnały zużycia, które uruchamiają kolejną dostawę. Metoda jest mocno związana z filozofią lean, w której każda nadwyżka zapasu traktowana jest jako marnotrawstwo.

Warunki, w których JIT działa

Dostawa na czas wymaga stabilnych i przewidywalnych warunków. Bez nich oszczędności z mniejszych zapasów szybko znikają w kosztach awarii i przestojów.

  • stabilny, możliwy do przewidzenia popyt albo odbiorca, który zamawia z dużym wyprzedzeniem,
  • niezawodni dostawcy z krótkim i powtarzalnym czasem realizacji,
  • krótka droga transportu, najlepiej kilka godzin jazdy,
  • dokładne dane o stanie zapasów i zużyciu, aktualizowane na bieżąco,
  • dobra współpraca z dostawcą, w tym wymiana planów produkcji.

Dlatego dostawcy pracujący w JIT często lokują się blisko odbiorcy. Zdarza się nawet, że magazyn dostawcy stoi przy samym zakładzie klienta. Wybór partnerów zasługuje na osobną analizę, o czym piszemy w tekście o ocenie dostawców.

Zalety i wady w zestawieniu

Obszar Zaleta JIT Ryzyko JIT
Zapasy mniejsza wartość zamrożona w magazynie brak bufora na opóźnienia i braki jakościowe
Powierzchnia mniejszy magazyn, niższy koszt składowania potrzeba precyzyjnie zaplanowanych ramp i okien dostaw
Jakość wady wychodzą szybko, bo nie ma zapasu do ukrycia błędów jedna wadliwa partia zatrzymuje produkcję
Koszty transportu mniej kapitału w towarze więcej małych, droższych przewozów
Elastyczność szybsza zmiana asortymentu mała odporność na nagłe skoki popytu

Ryzyka i jak je ograniczać

Największe ryzyko to uzależnienie od jednego ogniwa. Wystarczy zamknięta droga, strajk, awaria u dostawcy albo kontrola graniczna, żeby dostawa nie dotarła. Przy małym zapasie każdy dzień opóźnienia oznacza dzień przestoju, a przestój linii kosztuje zwykle więcej niż lata oszczędności na magazynowaniu.

Zapas bezpieczeństwa nie przeczy JIT

Większość firm nie stosuje czystego JIT. Trzyma niewielki zapas bezpieczeństwa dla pozycji krytycznych, a na pozostałych stosuje dostawy na czas. Rozsądny kompromis zaczyna się od podziału asortymentu, na przykład według analizy ABC i XYZ.

Do typowych sposobów ograniczania ryzyka należą: drugi dostawca dla pozycji krytycznych, umowy z karami za niedotrzymanie terminu, śledzenie przesyłek w czasie rzeczywistym oraz plan awaryjny na wypadek zakłóceń. Ogólny obraz zagrożeń opisujemy w artykule o ryzykach w łańcuchu dostaw.

JIT a efekt byka i wahania popytu

Przy małych zapasach błędne prognozy uderzają mocniej. Gdy odbiorca zmienia plan o kilka procent, dostawca musi to wchłonąć w kilka dni. W dłuższym łańcuchu takie zmiany narastają i prowadzą do zjawiska opisanego w tekście o efekcie byka. Dlatego JIT idzie w parze z dobrym planowaniem i przejrzystą wymianą danych między ogniwami.

JIT w handlu i e-commerce

Poza produkcją zasadę dostaw na czas stosują sieci handlowe i sklepy internetowe, choć w łagodniejszej formie. Towar o dużej rotacji jest uzupełniany kilka razy w tygodniu małymi partiami, często przez cross docking, czyli przeładunek bez składowania. Wymaga to zgrania godzin dostaw z planem pracy magazynu: spóźniona naczepa blokuje rampę i spiętrza kolejne przyjęcia. Przy asortymencie sezonowym bywa odwrotnie, bo producent nie jest w stanie dostarczać na bieżąco i trzeba kupić z wyprzedzeniem.

Dobrym testem jest pytanie, ile dni sprzedaży pokrywa zapas i ile dni trwa najdłuższe realne opóźnienie dostawy. Jeśli zapas jest krótszy od opóźnienia, ryzyko braku jest wysokie, a decyzję o skróceniu zapasu trzeba poprzeć dodatkowym zabezpieczeniem.

Czy JIT jest dla Twojej firmy

Metoda najlepiej sprawdza się w produkcji seryjnej z powtarzalnym zapotrzebowaniem, na przykład w montażu, gdzie komponenty są znane z góry. Gorzej radzi sobie tam, gdzie popyt jest sezonowy, dostawcy są odlegli albo towar pochodzi z importu z długim czasem transportu. W handlu i e-commerce zwykle wybiera się model mieszany: szybko rotujące pozycje uzupełniane często i w małych partiach, wolno rotujące trzymane z zapasem.

Zanim wdrożysz JIT, sprawdź listę kontrolną:

  1. Policz, ile kosztuje godzina przestoju i porównaj z oszczędnością na zapasach.
  2. Zmierz terminowość dostaw u kluczowych dostawców z ostatnich miesięcy.
  3. Wskaż pozycje, których brak zatrzymuje produkcję lub sprzedaż, i dla nich ustal zapas minimalny.
  4. Ustal z dostawcami okna dostaw, sposób informowania o opóźnieniach i zasady reklamacji.
  5. Wdrażaj stopniowo, zaczynając od kilku pozycji o stabilnym zużyciu.

Czytaj dalej