Łańcuch dostaw

Efekt byka w łańcuchu dostaw: skąd się bierze i jak go tłumić

Efekt byka sprawia, że niewielkie wahania sprzedaży w sklepie zamieniają się u producenta w duże skoki zamówień. Wyjaśniamy, skąd się bierze i co z nim zrobić.

Redakcja Centrum Logistyki4 min czytania

Magazyn z nierówno wypełnionymi regałami paletowymi, część półek pełna, część prawie pusta

Efekt byka (ang. bullwhip effect) to zjawisko, w którym wahania zamówień rosną w miarę przesuwania się w górę łańcucha dostaw: od klienta, przez sklep i hurtownię, po producenta i dostawców surowców. Sprzedaż detaliczna zmienia się o kilka procent, a producent widzi skoki zamówień o kilkadziesiąt. Nazwa pochodzi od bicza, w którym mały ruch ręki zamienia się w gwałtowne uderzenie na końcu.

Skąd bierze się to zjawisko

Efekt nie wymaga złej woli ani błędów pojedynczej firmy. Wystarczy, że każde ogniwo rozsądnie reaguje na własne dane i nie widzi całego łańcucha. Wyróżnia się cztery klasyczne przyczyny.

Przyczyna Jak działa
Prognozowanie z zamówień zamiast ze sprzedaży hurtownia traktuje wzrost zamówień sklepu jako trend i zamawia więcej u producenta
Zamówienia partiami odbiorca składa zamówienie raz na kilka tygodni, więc dostawca widzi skoki zamiast ciągłego zużycia
Wahania cen i promocje przy rabacie kupuje się na zapas, potem zamówienia spadają
Racjonowanie i gra o braki gdy towaru brakuje, klienci zawyżają zamówienia, licząc na częściową realizację

Do tego dochodzą czasy dostaw. Im dłuższy cykl, tym większy zapas bezpieczeństwa ustawia każde ogniwo i tym silniejsze wzmocnienie wahań.

Prosty przykład liczbowy

Przykład jest ilustracyjny. Sklep sprzedaje stale 100 sztuk tygodniowo, a hurtownia utrzymuje zapas na dwa tygodnie sprzedaży. W pewnym tygodniu sprzedaż rośnie do 110 sztuk. Hurtownia przelicza prognozę i uznaje, że wzrost się utrzyma, więc podnosi docelowy zapas do 220 sztuk i zamawia nie 110, a 130 sztuk (110 sprzedanych plus 20 do uzupełnienia zapasu docelowego).

+10%wzrost sprzedaży w sklepie (100 do 110 sztuk)
+30%wzrost zamówienia hurtowni (100 do 130 sztuk)

Jeżeli sprzedaż wróci do 100, hurtownia ma nadmiar i przez pewien czas nie zamawia nic. Producent widzi najpierw skok, potem ciszę, choć popyt końcowy prawie się nie zmienił.

Co to powoduje w firmie

  • Nadmiar zapasów w jednych okresach i braki w innych.
  • Przestoje lub nadgodziny na produkcji, bo plan zmienia się skokowo.
  • Wyższe koszty transportu przez pilne dostawy i słabo załadowane pojazdy.
  • Niskie wykorzystanie powierzchni: w magazynie w jednym miesiącu brakuje miejsca, w innym stoją puste regały.

Jak ograniczać efekt byka

Najskuteczniejsza jest przejrzystość danych. Gdy każde ogniwo widzi sprzedaż końcową, przestaje prognozować z cudzych zamówień. Firmy wymieniają się danymi o sprzedaży i stanach, często przez zintegrowane systemy lub proste cykliczne raporty.

  1. Wspólna prognoza i dane sprzedaży z punktu detalicznego dla całego łańcucha.
  2. Krótsze czasy dostaw i mniejsze, częstsze partie, które zmniejszają potrzebę zapasów ochronnych.
  3. Stabilne ceny lub ograniczenie głębokich promocji, które kuszą do kupowania na zapas.
  4. Przydział proporcjonalny do dotychczasowych zakupów zamiast zamówień „na zapas” przy brakach.
  5. Umowy z dostawcą, w których dostawca odpowiada za uzupełnianie zapasu u odbiorcy (zapasy zarządzane przez dostawcę).
  6. Wygładzanie prognozy i unikanie reagowania na pojedyncze skoki.

Dobrze ułożona prognoza jest tu podstawą, a metody opisujemy w tekście o prognozowaniu popytu. Poziom zapasu bezpieczeństwa i punkt zamawiania warto liczyć na nowo, a nie podwyższać odruchowo: zob. zarządzanie zapasami.

Jak sprawdzić, czy to Twój problem

Porównaj zmienność swoich zamówień u dostawców ze zmiennością własnej sprzedaży. Jeśli zamówienia wahają się wyraźnie mocniej niż sprzedaż, wzmacniasz efekt byka. Wskaźniki, które pomagają to mierzyć, zbiera tekst o wskaźnikach łańcucha dostaw. Szersze tło, czyli jak ogniwa współpracują, opisuje artykuł o zarządzaniu łańcuchem dostaw.

Przykład z praktyki magazynu

Efekt byka widać także wewnątrz jednej firmy. Gdy dział handlowy podaje magazynowi prognozę z zapasem „na wszelki wypadek”, a zakupy dodają do niej swoją rezerwę, na hali pojawia się nadmiar. Po kilku miesiącach część towaru starzeje się, a regały są zajęte pozycjami o niskiej rotacji. Dlatego warto ustalić, na którym etapie dolicza się zapas bezpieczeństwa, i dodawać go tylko raz, w jednym miejscu procesu.

Co zrobić w pierwszej kolejności

  1. Zbierz dane o sprzedaży końcowej i zamówieniach u dostawców z ostatnich dwunastu miesięcy.
  2. Oblicz zmienność jednych i drugich, na przykład jako odchylenie standardowe podzielone przez średnią.
  3. Znajdź okresy z największymi skokami zamówień i sprawdź, co się wtedy działo: promocja, brak towaru, zmiana ceny.
  4. Ustal wspólny kalendarz promocji z dostawcą, żeby nie zaskakiwać go skokiem zamówień.
  5. Wprowadź stałe, krótsze cykle zamówień zamiast dużych zamówień raz na kilka tygodni.

Czym efekt byka różni się od zwykłej zmienności

Zwykła zmienność popytu to rzeczywiste wahania sprzedaży. Efekt byka to dodatkowe wahania, które pojawiają się wyłącznie w zamówieniach, bo kolejne ogniwa reagują na dane z drugiej ręki. Pierwsze trzeba prognozować, drugie można ograniczyć organizacją łańcucha.

Dobrym pierwszym krokiem jest też rozmowa z dostawcami i odbiorcami o tym, jakie dane mogą sobie udostępniać. Nawet cotygodniowy arkusz z danymi o sprzedaży i stanach zmniejsza ryzyko, że ktoś zinterpretuje pojedynczy skok jako trend.

Czytaj dalej