Łańcuch dostaw

Analiza ABC i XYZ: jak podzielić asortyment zapasów

ABC dzieli towary według wartości sprzedaży, XYZ według stabilności popytu. Oto różnice, sposób liczenia i połączona macierz decyzji.

Redakcja Centrum Logistyki4 min czytania

Arkusz z wykresem Pareto i podziałem asortymentu na grupy obok regału z kartonami

Analiza ABC dzieli asortyment na grupy według udziału w sprzedaży lub wartości zapasu, a analiza XYZ według tego, jak stabilny jest popyt. Pierwsza odpowiada na pytanie, które towary są najważniejsze finansowo, druga na pytanie, które da się przewidzieć. Użyte razem dają dziewięć grup, z których każda wymaga innego podejścia do zamawiania i magazynowania. Obie metody da się policzyć w arkuszu kalkulacyjnym w kilkanaście minut.

Analiza ABC: ważność wartościowa

ABC opiera się na zasadzie Pareto, zgodnie z którą niewielka część towarów daje większość wyniku. Zwykle przyjmuje się podział, w którym grupa A to towary odpowiadające za około 80% wartości, B za kolejne około 15%, a C za pozostałe około 5%. Progi nie są sztywne i firma ustala je sama. Kryterium może być przychód, marża, wartość zapasu albo liczba wydań, zależnie od celu analizy.

  1. Zbierz dane: indeks, wartość sprzedaży (lub zapasu) w wybranym okresie, na przykład w ostatnich 12 miesiącach.
  2. Posortuj indeksy od największej wartości do najmniejszej.
  3. Policz udział każdego indeksu w sumie oraz udział narastający.
  4. Przypisz grupę: A do progu około 80%, B do około 95%, C resztę.

Analiza XYZ: przewidywalność popytu

XYZ ocenia regularność sprzedaży. Miarą jest współczynnik zmienności, czyli odchylenie standardowe popytu podzielone przez średni popyt, liczone np. dla poszczególnych miesięcy. Im mniejszy współczynnik, tym stabilniejszy popyt. Granice zależą od branży, ale często stosuje się podział na trzy grupy.

Grupa Współczynnik zmienności (przykładowe progi) Charakter popytu
X do 0,5 stabilny, łatwy do prognozy
Y od 0,5 do 1 sezonowy lub zmienny, prognoza z błędem
Z powyżej 1 nieregularny, trudny do przewidzenia

Progi z tabeli są przykładowe. Warto dobrać je do swoich danych, tak aby w każdej grupie znalazła się sensowna liczba indeksów. Przy małej liczbie danych albo nowych produktach wynik XYZ jest niepewny, bo za krótka historia nie pokazuje wahań.

Czym się różnią i jak się uzupełniają

Cecha ABC XYZ
Pytanie jak ważny jest towar finansowo jak regularnie się sprzedaje
Miara udział w wartości współczynnik zmienności popytu
Zastosowanie priorytety kontroli i kapitału dobór metody prognozy i zapasu
Wada nie mówi nic o stabilności nie mówi nic o wartości

Samo ABC może wskazać drogi towar, który sprzedaje się losowo, i nakazać trzymanie dużego zapasu. XYZ pokaże, że sprzedaż jest nieregularna, więc taki zapas to ryzyko. Dopiero połączenie obu analiz daje pełny obraz.

Macierz ABC-XYZ i decyzje

X (stabilny) Y (zmienny) Z (nieregularny)
A (wartościowe) zamawianie według prognozy, niski zapas bezpieczeństwa, ścisła kontrola wyższy bufor, częsty przegląd stanów zamawianie pod konkretne zlecenia, ostrożny zapas
B (średnie) automatyczne uzupełnianie standardowy bufor zapas ograniczony, zamawianie na żądanie
C (mało ważne) duże, rzadkie zamówienia, proste procedury prosty punkt zamawiania rozważenie wycofania z oferty lub zamówienia na życzenie

Tabela pokazuje kierunki działania, a nie sztywne reguły. Konkretne decyzje zależą od marży, czasu dostawy i znaczenia towaru dla klientów. Wzory na zapas bezpieczeństwa i punkt zamawiania opisuje tekst o zarządzaniu zapasami.

Gdzie wykorzystać wynik

  • W planowaniu zakupów: indeksy AX uzupełniaj automatycznie, a CZ przeglądaj rzadko.
  • W układzie magazynu: towary A umieść blisko stref wysyłki, co skraca drogi, o czym piszemy w tekście o układzie magazynu.
  • W inwentaryzacji ciągłej: towary A licz częściej, C rzadziej, jak opisuje artykuł o inwentaryzacji magazynu.
  • W prognozowaniu: dla grup X wystarczą proste metody, dla Z potrzebne są inne podejścia, o czym mówi tekst o prognozowaniu popytu.

Błędy przy analizie

Najczęstszy błąd to jednorazowa analiza bez aktualizacji. Asortyment się zmienia, więc klasyfikację trzeba odświeżać co kwartał albo co pół roku. Drugi to złe kryterium: wartość sprzedaży nie zawsze odpowiada znaczeniu dla klienta, a mały towar pomocniczy może zatrzymać zamówienie. Trzeci to mieszanie okresów: sezonowe produkty oceniane w złym miesiącu trafiają do niewłaściwej grupy.

Przykład liczbowy

Załóżmy, że sklep ma dziesięć indeksów i roczną sprzedaż 1 000 000 zł (liczby przykładowe). Trzy najlepsze indeksy dają razem 800 000 zł, czyli 80% wartości, więc trafiają do grupy A. Kolejne trzy dają 150 000 zł, czyli 15%, i są grupą B. Pozostałe cztery odpowiadają za 50 000 zł, czyli 5%, i tworzą grupę C. Z trzydziestu procent asortymentu powstaje więc osiemdziesiąt procent obrotu, i to na nim warto skupić uwagę.

Teraz dla trzech indeksów z grupy A liczymy współczynnik zmienności z 12 miesięcy sprzedaży. Pierwszy ma 0,3, drugi 0,7, trzeci 1,4. Wychodzi AX, AY i AZ, czyli trzy różne podejścia do zapasu mimo tej samej ważności finansowej. Tak właśnie widać, że sama klasyfikacja ABC prowadzi do zbyt uproszczonych decyzji.

Jak policzyć to w arkuszu

  • W kolumnie z wartością sprzedaży użyj sortowania malejącego i dodaj kolumnę z sumą narastającą dzieloną przez sumę całkowitą.
  • Do przypisania grupy wystarczy prosta formuła warunkowa z progami 80% i 95%.
  • Współczynnik zmienności policz funkcjami odchylenia standardowego i średniej dla 12 miesięcznych wartości sprzedaży.
  • Połącz dwie litery w jedną kolumnę i zrób tabelę przestawną, która pokaże liczbę indeksów w każdej z dziewięciu grup.

Jeśli asortyment liczy tysiące pozycji, dane można pobrać z systemu magazynowego lub ERP, a arkusz zostawić do analizy.

Dla kogo ta analiza ma największy sens

Im większy i bardziej zróżnicowany asortyment, tym więcej zyskujesz na podziale. W sklepie z pięćdziesięcioma indeksami wystarczy intuicja, w hurtowni z kilkoma tysiącami bez klasyfikacji trudno wskazać, na czym skupić pieniądze i uwagę. Warto wiedzieć, że analiza nie zastępuje decyzji, tylko porządkuje dane. Towar z grupy C bywa niezbędny dla ważnego klienta, a towar AZ może być strategiczny mimo nieregularnej sprzedaży. Dlatego wynik zawsze zestawiaj z wiedzą handlowców i magazynierów.

Czytaj dalej