Łańcuch dostaw

Zarządzanie zapasami: zapas bezpieczeństwa i punkt zamawiania

Zbyt mały zapas zatrzymuje sprzedaż, zbyt duży wiąże pieniądze. Oto wzory na zapas bezpieczeństwa i punkt zamawiania wraz z przykładem.

Redakcja Centrum Logistyki4 min czytania

Magazynier sprawdza stan towaru na regale paletowym, trzymając tablet z listą pozycji

Zarządzanie zapasami polega na utrzymaniu takiej ilości towaru, która pozwala obsłużyć sprzedaż lub produkcję bez przestojów, a jednocześnie nie wiąże nadmiernego kapitału. Dwa podstawowe pojęcia to zapas bezpieczeństwa, czyli bufor na niepewność, oraz punkt ponownego zamawiania, czyli poziom, przy którym składasz kolejne zamówienie. Dla każdego towaru da się je policzyć prostymi wzorami, a wynik sprawdzić w arkuszu kalkulacyjnym.

Po co trzymać zapas i ile to kosztuje

Zapas chroni przed dwiema niepewnościami: zmiennym popytem i zmiennym czasem dostawy. Ma jednak cenę. Do kosztu zapasu wlicza się zamrożony kapitał, miejsce w magazynie, ubezpieczenie, ryzyko przeterminowania lub zniszczenia oraz pracę przy obsłudze. Sposoby liczenia takich pozycji opisuje tekst o koszcie magazynowania. Celem nie jest minimalny zapas, tylko taki, przy którym łączny koszt braków i nadmiaru jest rozsądny.

Popyt w czasie dostawy

Zaczynamy od policzenia, ile towaru sprzeda się w czasie oczekiwania na dostawę. Potrzebne są dwie dane: średni dzienny popyt i czas dostawy od złożenia zamówienia do przyjęcia towaru w magazynie.

Popyt w czasie dostawy = średni dzienny popyt x czas dostawy w dniach.

Przykład jawnie przykładowy: towar sprzedaje się średnio 40 sztuk dziennie, a dostawa trwa 6 dni. Popyt w czasie dostawy wynosi 240 sztuk.

Zapas bezpieczeństwa

Gdyby popyt i czas dostawy były stałe, wystarczyłby powyższy wynik. W praktyce sprzedaż się waha, a dostawa bywa spóźniona. Zapas bezpieczeństwa pokrywa te odchylenia. Najprostsza metoda zakłada, że znamy największy dzienny popyt i najdłuższy czas dostawy z ostatnich miesięcy.

Zapas bezpieczeństwa = (maksymalny dzienny popyt x maksymalny czas dostawy) - (średni dzienny popyt x średni czas dostawy).

Przykład: maksymalna sprzedaż to 60 sztuk dziennie, najdłuższa dostawa trwała 9 dni, średnio 40 sztuk i 6 dni. Zapas bezpieczeństwa wynosi 60 x 9 - 40 x 6 = 540 - 240 = 300 sztuk.

Ta metoda jest ostrożna i daje wysoki zapas, bo zakłada, że oba maksima wystąpią naraz. Bardziej zaawansowane podejście korzysta z odchylenia standardowego popytu i z przyjętego poziomu obsługi, ale wymaga danych z dłuższego okresu. Dla towarów mniej ważnych można przyjąć niższy bufor, a dla kluczowych wyższy, co łączy się z analizą ABC opisaną w tekście o analizie ABC i XYZ.

Punkt ponownego zamawiania

Punkt zamawiania to poziom zapasu, przy którym należy złożyć nowe zamówienie, aby towar dotarł, zanim skończy się zapas.

Punkt zamawiania = popyt w czasie dostawy + zapas bezpieczeństwa.

W przykładzie wynosi to 240 + 300 = 540 sztuk. Gdy stan magazynowy spadnie do 540 sztuk, składamy zamówienie. Jeśli popyt wyniesie średnio 40 sztuk, towar z dostawy przyjdzie w momencie, gdy zostanie zapas bezpieczeństwa.

240sztuk popytu w czasie dostawy (przykład)
300sztuk zapasu bezpieczeństwa (przykład)
540sztuk to punkt zamawiania (przykład)

Wielkość zamówienia

Drugą decyzją jest to, ile zamówić. Klasyczny wzór ekonomicznej wielkości zamówienia (EOQ) równoważy koszt składania zamówień i koszt utrzymania zapasu. Wymaga rocznego popytu, kosztu jednego zamówienia oraz rocznego kosztu utrzymania jednej sztuki. W praktyce wynik trzeba skorygować o rozmiar opakowania zbiorczego, minima dostawcy, pojemność palety i miejsce w magazynie. Dlatego sam wzór służy jako punkt odniesienia, a nie jako sztywny nakaz.

Jak wdrożyć system uzupełniania zapasów

  1. Wybierz kilkadziesiąt najważniejszych indeksów, najlepiej klasy A z podziału wartościowego.
  2. Zbierz dane o sprzedaży z ostatnich 6-12 miesięcy i o rzeczywistych czasach dostaw.
  3. Policz zapas bezpieczeństwa i punkt zamawiania dla każdego indeksu w arkuszu.
  4. Wpisz progi do systemu magazynowego albo oznacz je w arkuszu, żeby alarm pojawiał się przy ich przekroczeniu.
  5. Co miesiąc porównaj wyliczenia z rzeczywistością: ile razy zabrakło towaru i ile zalega powyżej potrzeb.
  6. Dopasuj parametry po sezonach, promocjach i zmianie dostawcy.

Rzetelne dane o stanach zapewnia regularna inwentaryzacja magazynu. Bez niej nawet dobry wzór daje błędne decyzje. Przy towarach z terminem ważności o kolejności wydawania decyduje zasada rotacji, o której piszemy w tekście o FIFO, LIFO i FEFO.

Typowe błędy

  • Jeden zapas bezpieczeństwa dla wszystkich indeksów, bez względu na ich znaczenie.
  • Czas dostawy z umowy zamiast rzeczywistego z ostatnich zamówień.
  • Brak aktualizacji parametrów po zmianie popytu lub dostawcy.
  • Zamawianie z przyzwyczajenia w stałych terminach, bez sprawdzenia stanu.
  • Ufanie danym systemowym bez weryfikacji z fizycznymi stanami.

Przykład całego cyklu

Sklep sprzedaje mączkę do ciast, a dane są wyłącznie przykładowe. Średnia sprzedaż to 40 sztuk dziennie, dostawa trwa 6 dni, zapas bezpieczeństwa wynosi 300 sztuk, więc punkt zamawiania to 540 sztuk. Dostawca sprzedaje towar w kartonach po 20 sztuk i na paletach po 60 kartonów, czyli 1200 sztuk. Magazyn zamawia więc najczęściej pełną paletę, bo to najtańsza jednostka transportu. Po pięciu dniach od dostawy stan spada do 540 sztuk i system zgłasza potrzebę zamówienia. Dostawa przychodzi po sześciu dniach i do tego czasu sprzedaje się około 240 sztuk, więc w magazynie zostaje bufor, który pokrył wahania.

Gdy w pewnym tygodniu sprzedaż rośnie do 60 sztuk dziennie, bufor się zmniejsza, ale towar nie znika z półek. Po takim zdarzeniu trzeba sprawdzić, czy to jednorazowy skok, czy zmiana trendu, i w razie potrzeby podnieść parametry.

Jak mierzyć skuteczność

Dwa proste wskaźniki wystarczą na początek. Pierwszy to poziom obsługi, czyli odsetek zamówień zrealizowanych z magazynu bez braków. Drugi to rotacja zapasów, czyli sprzedaż roczna w cenie zakupu podzielona przez średnią wartość zapasu. Jeśli poziom obsługi jest wysoki, ale rotacja niska, firma przepłaca za bezpieczeństwo. Jeśli oba są niskie, problem jest w prognozach lub u dostawców. Rotacją i innymi miarami zajmuje się też tekst o wskaźnikach łańcucha dostaw.

Gdy popyt jest sezonowy

Przedstawione wzory zakładają względnie stały popyt. Przy towarach sezonowych, jak choinki czy sprzęt zimowy, średnia z całego roku myli, bo w szczycie sprzedaż jest wielokrotnie wyższa. Wtedy parametry liczy się osobno dla okresu szczytu i spokojnego, a zapas buduje się z wyprzedzeniem, pilnując ryzyka niesprzedanych sztuk po sezonie. Dobrze działa zapisanie z góry, kiedy firma zmienia parametry i kto o tym decyduje.

Czytaj dalej